Endogenous opioid peptides
β-endorfine (uit pro-opiomelanocortine, POMC); Met-enkefaline en Leu-enkefaline (uit proenkefaline); dynorfine A, dynorfine B, α-neo-endorfine (uit prodynorfine); nociceptine/orphanine FQ (uit prepronociceptine, de vierde familie); endomorfine-1 en -2 (voorloper onbekend). Onderzoeksverbindingen die op dit systeem werken: enkefalinase-inhibitoren (RB101, PL37, opiorfine), kappa-antagonisten (aticaprant / JNJ-67953964 / CERC-501 / LY2456302, navacaprant / NMRA-140, BTRX-335140), naloxon en naltrexon (antagonisten), laaggedoseerd naltrexon (LDN)
1Wat het is
Opium wordt al millennia tegen pijn gebruikt, maar pas in 1973 bewezen drie laboratoria (Pert en Snyder; Simon; Terenius) dat de hersenen specifieke receptoren voor morfine hebben — wat de voor de hand liggende vraag opriep waarom. In 1975 isoleerden Hughes en Kosterlitz in Aberdeen het antwoord uit varkenshersenen: twee peptiden van vijf aminozuren, Met- en Leu-enkefaline ("in het hoofd"), die zich precies als morfine gedroegen. β-endorfine ("endogene morfine") werd het jaar daarop door Li en door Guillemin geïdentificeerd als een fragment van een hypofyse-eiwit, en de dynorfinen ("krachtig" — dynorfine A is buitengewoon potent) door Goldstein in 1979.
De drie families komen van drie afzonderlijke genen. Pro-opiomelanocortine, dat in de hypofyse en de hypothalamus wordt gemaakt, wordt geknipt tot ACTH, melanocytenstimulerende hormonen en β-endorfine — dus stress, die ACTH vrijmaakt, maakt daarmee ook β-endorfine vrij, zowel in de hersenen als in het bloed. Proenkefaline komt tot expressie in de hele hersenen, het ruggenmerg, het bijniermerg en de darm. Prodynorfine is geconcentreerd in de hypothalamus, de hippocampus, het striatum en het ruggenmerg. Elke familie heeft een voorkeursreceptor, en samen vormen ze een verdeeld systeem dat bijna elke functie moduleert waarop opioïde geneesmiddelen aangrijpen: pijn, ademhaling, stemming, belonen, stresshormonen, darmmotiliteit, eetlust, immuuncellen en temperatuur.
Deze peptiden zijn de reden dat opioïde geneesmiddelen werken en de reden dat ze verslavend zijn: morfine, fentanyl en heroïne zijn vreemde sleutels die passen op sloten die voor enkefalinen en endorfinen zijn gebouwd. Ze zijn ook de bron van het populaire idee van een "endorfineroes". Het zijn geen geneesmiddelen. β-endorfine werd in de late jaren 1970 bij een handvol patiënten per infuus gegeven en bleek analgetisch maar onpraktisch — een groot peptide dat de bloed-hersenbarrière slecht passeert en minuten standhoudt. Alles sindsdien richt zich op de receptoren of de afbrekende enzymen in plaats van op de peptiden zelf. Gebruik in de community of op eigen initiatief: in wezen niets gedocumenteerd, en er is geen product om te gebruiken.
2Hoe het vermoedelijk werkt
3Wat het onderzoek laat zien
Directe toediening van de peptiden bij mensen
Endogene opioïden bij pijnmodulatie
Enkefalinase-inhibitoren
Kappa-opioïdantagonisten voor depressie en anhedonie
Delta-opioïdagonisten en biased mu-agonisten
Inspanning, stress en de "runner's high"
Laaggedoseerd naltrexon (LDN)
4Gemelde bijwerkingen en interacties
Gemeld in de literatuur
Literatuur (toediening van de peptiden, historisch). sedatie, misselijkheid, blozen, jeuk, milde respiratoire depressie en voorbijgaande verandering van de stemming bij intraveneus β-endorfine; langdurige analgesie bij intrathecaal gebruik en in één verslag langdurige sedatie. Enkefalineanalogen veroorzaakten misselijkheid, duizeligheid en, bij hogere doses, het bekende opioïdprofiel.
Literatuur (onderzoeksmiddelen die op het systeem werken). kappa-antagonisten werden over het algemeen goed verdragen (hoofdpijn, pruritus, gastro-intestinale klachten); enkefalinase-inhibitoren veroorzaakten in vroege studies geen respiratoire depressie; naltrexon — misselijkheid, hoofdpijn, slapeloosheid, levendige dromen (gemeld bij LDN), waarschuwingen voor hepatotoxiciteit bij hoge doses.
Door de community gemeld
geen voor de peptiden zelf. Gebruikers van LDN melden slaapstoornissen en levendige dromen in de eerste weken; dat hoort bij de discussie over LDN en niet bij de endorfinen.Theoretisch. elk middel dat de endogene opioïde tonus verhoogt zou in principe afhankelijkheid kunnen veroorzaken of kunnen interacteren met voorgeschreven opioïden; enkefalinase-inhibitoren hebben dit bij mensen tot nu toe niet laten zien, maar de expositie is beperkt. Kappa-antagonisme is bij mensen met een voorgeschiedenis van middelengebruik theoretisch beschermend en niet schadelijk, maar langetermijngegevens ontbreken.
Interacties. naloxon en naltrexon blokkeren de werking van alle drie de peptidefamilies; opioïde analgetica concurreren om dezelfde receptoren; ACE-remmers en neprilysineremmers (sacubitril) verhogen de enkefalinespiegels in bescheiden mate door de afbraak te vertragen, met onbekende klinische betekenis; alcohol maakt β-endorfine vrij, en dat is een deel van de onderbouwing voor naltrexon bij een alcoholstoornis.
Markers die onderzoekers vaak volgen
Er wordt klinisch niets toegediend, dus dit zijn onderzoeksmaten en de markers die relevant zijn voor middelen die op het systeem werken:
| Marker | Waarom ze gevolgd wordt |
|---|---|
| β-endorfine in plasma | stijgt bij inspanning, stress, acupunctuur en alcohol; weerspiegelt de afgifte door de hypofyse en niet de hersenactiviteit, en is beperkt interpreteerbaar. Wordt vaak samen met ACTH en cortisol gemeten omdat ze samen vrijkomen. |
| β-endorfine, Met-enkefaline en dynorfine in liquor | alleen onderzoek; in kleine studies veranderd bij chronische pijn, depressie en na een ruggenmergletsel. |
| PET-binding aan de opioïdreceptor ([11C]carfentanil, [11C]diprenorfine) | de gouden standaard voor in-vivometing van endogene opioïdafgifte en receptorbeschikbaarheid. |
| Kwantitatief sensorisch onderzoek en conditioned pain modulation | gedragsmatige maten van afdalende (deels opioïde) pijnremming. |
| Cortisol en ACTH | markers van de stressas bij onderzoek naar opioïdmodulatie van stress; opioïdantagonisten verhogen cortisol acuut. |
| LH / testosteron / oestradiol | opioïde tonus onderdrukt GnRH; chronische opioïdgebruikers vertonen hypogonadisme, en naltrexon verhoogt LH. |
| Ademhalingsfrequentie en zuurstofsaturatie, ontlastingspatroon | de klinische veiligheidsmarkers voor elke activiteit op de mu-receptor. |
| Leverenzymen | bij naltrexon in standaarddoses. |
Gratis voor iedereen. Veiligheidsinformatie staat nooit achter een betaalmuur.
5Reconstitutie en hantering
β-endorfine, enkefalinen en dynorfinen bestaan alleen als peptiden van onderzoekskwaliteit voor laboratoriumgebruik, bevroren bewaard en vlak voor gebruik opgelost (enkefalinen breken in biologische vloeistoffen binnen enkele minuten af). Ze hebben geen farmaceutische vorm en geen dosis voor zelftoediening; de historische intraveneuze en intrathecale studies waren ziekenhuisexperimenten onder anesthesiologisch toezicht. De calculator op deze site is niet van toepassing.
6Vaak samen onderzocht met
Oxytocin en vasopressin (medeneuropeptiden in sociaal en stressonderzoek), substance P en CGRP (pijnoverdragende peptiden waartegen het opioïdsysteem ingaat), CRH en ACTH (de stressas waarmee β-endorfine samen vrijkomt), α-MSH en de melanocortinen (de andere POMC-producten — relevant voor hoe setmelanotide en bremelanotide werken), kisspeptin en GnRH (onderdrukking van de reproductie door opioïden), laaggedoseerd naltrexon, Selank en Semax (Russische peptiden waarvan wordt geclaimd dat ze de afbraak van enkefaline moduleren — zie die profielen), de endocannabinoïden (de andere helft van het verhaal over de euforie bij inspanning).
Informatieve kruisverwijzingen. Geen aanbevelingen voor combinaties.
7Regelgevingsstatus per regio
| Regio | Status (gecontroleerd op —) |
|---|---|
| Verenigde Staten | De peptiden zijn geen geneesmiddelen en geen gecontroleerde stoffen. Middelen die op hun receptoren werken zijn meestal gecontroleerde stoffen in Schedule II–IV of alleen op recept (naloxon is sinds 2023 zonder recept verkrijgbaar). Geen enkele kappa-antagonist of enkefalinase-inhibitor is goedgekeurd voor een indicatie in het centrale zenuwstelsel; racecadotril is niet goedgekeurd in de VS |
| Europese Unie | Als hierboven; racecadotril (een enkefalinase-inhibitor) is in veel lidstaten goedgekeurd voor acute diarree |
| Verenigd Koninkrijk | Als in de EU; racecadotril heeft een vergunning |
| Australië | Middelen op de opioïdreceptor zijn ingeschaald onder de Poisons Standard; racecadotril geregistreerd † |
| Zuid-Afrika | Middelen op de opioïdreceptor zijn ingeschaald; peptiden zijn niet als geneesmiddel gereguleerd |
| Sport | β-endorfine, enkefalinen en dynorfinen staan niet op de WADA-lijst. Opioïde narcotica (morfine, fentanyl, oxycodon en andere) zijn in wedstrijdverband verboden (S7). Tramadol is in 2024 aan de lijst voor wedstrijdverband toegevoegd |
8Open vragen
- Waarom hebben kappa-antagonisten herhaaldelijk gefaald in late depressiestudies ondanks sterke preklinische en vroege-fasegegevens — patiëntselectie, dosis of een verkeerde hypothese?
- Kunnen enkefalinase-inhibitoren bij mensen analgesie op opioïdniveau geven zonder tolerantie en afhankelijkheid?
- Wat is precies de bijdrage van endogene opioïden aan de stemmingsverandering door inspanning, in verhouding tot endocannabinoïden en andere mediatoren?
- Verhoogt laaggedoseerd naltrexon bij mensen werkelijk de endogene opioïde tonus, en verklaart dat het gemengde beeld in studies?
- Hoe vormen individuele verschillen in de endogene opioïdfunctie de kwetsbaarheid voor opioïdverslaving en chronische pijn?
9Referenties
- 1Hughes J et al. (1975). Identification of two related pentapeptides from the brain with potent opiate agonist activity. Nature. PubMed · DOI
- 2Pert CB, Snyder SH (1973). Opiate receptor: demonstration in nervous tissue. Science. PubMed · DOI
- 3Goldstein A et al. (1979). Dynorphin-(1-13), an extraordinarily potent opioid peptide. Proc Natl Acad Sci USA. PubMed · DOI
- 4Levine JD, Gordon NC, Fields HL (1978). The mechanism of placebo analgesia. Lancet. PubMed · DOI
- 5Foley KM et al. (1979). β-Endorphin: analgesic and hormonal effects in humans. Proc Natl Acad Sci USA. PubMed · DOI
- 6Zubieta JK et al. (2001). Regional mu opioid receptor regulation of sensory and affective dimensions of pain. Science. PubMed · DOI
- 7Boecker H et al. (2008). The runner's high: opioidergic mechanisms in the human brain. Cereb Cortex. PubMed · DOI
- 8Fuss J et al. (2015). A runner's high depends on cannabinoid receptors in mice. Proc Natl Acad Sci USA. PubMed · DOI
- 9Siebers M et al. (2021). Exercise-induced euphoria and anxiolysis do not depend on endogenous opioids in humans. Psychoneuroendocrinology. PubMed · DOI
- 10Roques BP, Fournié-Zaluski MC, Wurm M (2012). Inhibiting the breakdown of endogenous opioids and cannabinoids to alleviate pain. Nat Rev Drug Discov. PubMed · DOI
- 11Krystal AD et al. (2020). A randomized proof-of-mechanism trial applying the 'fast-fail' approach to evaluating κ-opioid antagonism as a treatment for anhedonia. Nat Med. PubMed · DOI
- 12Johnson & Johnson (2025). Statement on the VENTURA development programme for aticaprant (company release) [verify]. PubMed
- 13Bruun KD et al. (2024). Naltrexone 6 mg once daily versus placebo in women with fibromyalgia: a randomised, double-blind, placebo-controlled trial. Lancet Rheumatol. PubMed
- 14Bruchas MR, Land BB, Chavkin C (2010). The dynorphin/kappa opioid system as a modulator of stress-induced and pro-addictive behaviors. Brain Res. PubMed · DOI
- 15Corder G et al. (2018). Endogenous and exogenous opioids in pain. Annu Rev Neurosci. PubMed · DOI
Referenties worden gekoppeld aan PubMed-/DOI-identificatoren; tot die tijd zoeken links de bronvermelding op in PubMed.
† Wordt door onze beoordelaars gecontroleerd aan de hand van actuele bronnen.
10Community
Discussies en protocollen zijn zichtbaar voor leden. Lid worden is gratis.
Zelf gemelde bijwerkingen Fase 2
11Paginageschiedenis
Gelicentieerd onder CC BY-NC-SA 4.0. Een fout gevonden? Meld het · Redactionele normen — correcties worden hier vastgelegd.