Bortezomib

Velcade, PS-341, MG-341, LDP-341

Oncologie & beeldvorming
Wacht op medische beoordelingEN ES DE FR PT IT NL PL ZH+ Volgen voor updates
Opmerking bij dit profiel. Bortezomib is een goedgekeurd chemotherapiegeneesmiddel voor multipel myeloom en mantelcellymfoom, dat in het ziekenhuis of de kliniek wordt toegediend. Het is "peptide-gebaseerd" — een gemodificeerd dipeptide met een booratoom op de plek waar het volgende aminozuur zou zitten — in plaats van een peptide in de gebruikelijke zin. Er is geen zelfgestuurd gebruik of gebruik in de community, en het is gevaarlijk buiten oncologisch toezicht. Deze pagina legt de gepubliceerde wetenschap uit.

1Wat het is

Bortezomib kwam voort uit academisch onderzoek in de jaren 1990 naar het proteasoom — de eiwitversnipperaar van de cel — door het lab van Alfred Goldberg aan Harvard en de start-up die daaruit voortkwam (Myogenics, later ProScript). Van de honderden geteste peptide-aldehyden en boronzuren werd PS-341 gekozen vanwege potentie en selectiviteit. Het is een keten van twee aminozuren (fenylalanine–leucine), aan het ene uiteinde afgedekt met pyrazinecarbonzuur en aan het andere met boronzuur in plaats van een carboxylgroep; het boor vormt een sterke maar reversibele binding met een threonine in de katalytische holte van het proteasoom. Millennium Pharmaceuticals (nu Takeda) ontwikkelde het, en de FDA verleende in mei 2003 versnelde goedkeuring voor recidiverend myeloom na twee eerdere behandelingen — de snelste oncologische goedkeuring van die tijd — gevolgd door volledige goedkeuring in 2005, mantelcellymfoom in 2006, eerstelijnsmyeloom in 2008 en subcutane toediening in 2012.

Samen met geneesmiddelen uit de thalidomideklasse verdubbelde het ruwweg de mediane overleving bij myeloom. Het staat op deze site omdat het een van de belangrijkste van peptiden afgeleide geneesmiddelen ooit is, en omdat het proteasoommechanisme ter sprake komt in discussies over levensduur en eiwithomeostase; het is geen onderzoeks- of communitystof.


2Hoe het vermoedelijk werkt

Het 26S-proteasoom breekt eiwitten af die met ubiquitine zijn gemarkeerd, waaronder regulatoren van de celcyclus en IκB, de rem op de overlevingstranscriptiefactor NF-κB. Blokkade ervan zorgt ervoor dat verkeerd gevouwen en regulerende eiwitten zich ophopen.
Plasmacellen en myeloomcellen scheiden enorme hoeveelheden immunoglobuline uit en zijn voor hun overleving afhankelijk van het proteasoom en de "unfolded protein response"; remming drijft hen sneller dan normale cellen in stress van het endoplasmatisch reticulum en apoptose.
Stabilisatie van IκB houdt NF-κB uitgeschakeld, waardoor overlevingssignalen, cytokineproductie (IL-6) en adhesie in het micromilieu van het beenmerg afnemen; het maakt cellen ook gevoeliger voor andere chemotherapie en steroïden.
Bortezomib is reversibel en selectief voor β5 (en β1 bij hogere concentraties); carfilzomib, het middel van de tweede generatie, is irreversibel en veroorzaakt minder neuropathie maar meer cardiovasculaire toxiciteit.
De neuropathie ontstaat vermoedelijk door proteasoomremming in neuronen van de dorsale wortelganglia en door off-target-effecten op mitochondriën en HtrA2/Omi; subcutane toediening verlaagt de piekspiegels en halveert het percentage ernstige neuropathie zonder verlies van werkzaamheid.
Een proteasoomremmer: het vat dat gemarkeerde eiwitten afbreekt wordt dichtgehouden. Beschadigde en regulerende eiwitten hopen zich op tot de cel het niet meer aankan, een punt dat myeloomcellen — die al enorme hoeveelheden antilichaam aanmaken — eerder bereiken dan normale cellen.Schematisch — niet op schaal

3Wat het onderzoek laat zien

Recidiverend multipel myeloom

SUMMIT (fase 2, n=202) liet responsen zien bij ongeveer 35% van de zwaar voorbehandelde patiënten, wat versnelde goedkeuring opleverde (Richardson 2003, NEJM). APEX (fase 3, n=669) vond bortezomib superieur aan hooggedoseerde dexamethasone: tijd tot progressie 6.2 vs 3.5 maanden en overleving na één jaar 80% vs 66% (Richardson 2005, NEJM). [2][3]

Nieuw gediagnosticeerd myeloom, niet in aanmerking voor transplantatie

VISTA (n=682) voegde bortezomib toe aan melphalan–prednisone (VMP) en verbeterde de tijd tot progressie (24 vs 16.6 maanden) en de totale overleving (mediaan 56 vs 43 maanden bij langetermijnfollow-up) (San Miguel 2008, NEJM; San Miguel 2013, J Clin Oncol). [4]

Inductie vóór transplantatie en in combinatieregimes

Meerdere fase 3-studies toonden aan dat inductie op basis van bortezomib (met thalidomide of lenalidomide en dexamethasone — VTD, VRd) de respons verdiept en de progressievrije overleving verlengt (Cavo 2010, Lancet; Durie 2017, Lancet — SWOG S0777: VRd vs Rd, voordeel in totale overleving). Bortezomib blijft de ruggengraat van quadrupletregimes met daratumumab (Moreau 2019, Lancet — CASSIOPEIA; Sonneveld 2024, NEJM — PERSEUS). [8]

Subcutaan vs intraveneus

Een fase 3-non-inferioriteitsstudie (n=222) toonde gelijke werkzaamheid, waarbij perifere neuropathie van graad ≥3 daalde van 16% naar 6% en die van elke graad van 53% naar 38% met de subcutane route (Moreau 2011, Lancet Oncol). Subcutane toediening is nu standaard. [5]

Mantelcellymfoom

PINNACLE (fase 2, n=155) liet een responspercentage van 33% zien bij recidiverende ziekte (Fisher 2006, J Clin Oncol); LYM-3002 (n=487) toonde aan dat het vervangen van vincristine door bortezomib in R-CHOP (VR-CAP) de progressievrije overleving verbeterde bij onbehandelde patiënten (Robak 2015, NEJM). [6][7]
Beoordeeld: B/A

AL-amyloïdose, antilichaamgemedieerde afstoting, Waldenström, lupus

Op bortezomib gebaseerde regimes zijn standaard bij AL-amyloïdose (ANDROMEDA-studie met daratumumab, Kastritis 2021, NEJM); off-label gebruikt, met wisselende resultaten, om plasmacellen uit te putten bij transplantaatafstoting en refractaire auto-immuunziekte.

Gebruik in de community / zelfgestuurd gebruik

Niets gedocumenteerd.

4Gemelde bijwerkingen en interacties

Gemeld in de literatuur

Perifere neuropathie (sensorisch, pijnlijk; dosisbeperkend bij tot een derde bij intraveneuze toediening tweemaal per week, minder bij subcutane of wekelijkse toediening; bij de meesten gedeeltelijk omkeerbaar); trombocytopenie die met elke behandelkuur meeschommelt (dieptepunt rond dag 11, herstel tegen de volgende cyclus) en neutropenie; misselijkheid, diarree, obstipatie, verminderde eetlust; vermoeidheid en koorts; orthostatische hypotensie; reactivatie van herpes zoster (rond 13% zonder profylaxe — antivirale profylaxe is standaard); zeldzaam maar ernstig: hartfalen en aritmieën, acuut longletsel, posterieur reversibel encefalopathiesyndroom, tumorlysissyndroom, hepatotoxiciteit, trombotische micro-angiopathie. Intrathecale toediening is fataal gebleken en mag nooit plaatsvinden.

Door de community gemeld

geen; geen gebruik in de community.

Theoretische / opmerkelijke laboratoriumbevinding. de groenethee-polyfenol EGCG en ascorbinezuur (vitamine C) binden de boronzuurgroep en inactiveren bortezomib in celkweek (Golden 2009, Blood; Perrone 2009, Leukemia); of hoeveelheden uit de voeding bij patiënten van belang zijn, is niet bewezen, maar oncologieteams adviseren over het algemeen hooggedoseerde groenethee-extracten en vitamine C-supplementen rond de toediening te vermijden.

Interacties. gemetaboliseerd door CYP3A4 en CYP2C19 — sterke CYP3A4-remmers (ketoconazole, ritonavir) verhogen de blootstelling en sterke inductoren (rifampicin, carbamazepine, sint-janskruid) verlagen deze; additieve neuropathie met thalidomide en andere neurotoxische middelen; orale bloedglucoseverlagende middelen moeten mogelijk worden aangepast (zowel hypo- als hyperglykemie gemeld).

Markers die onderzoekers vaak volgen

Deze volgen de productinformatie en de myeloompraktijk:

MarkerWaarom ze gevolgd wordt
Volledig bloedbeeld vóór elke dosistrombocyten dalen in een voorspelbare cyclus; de toediening wordt opgeschort als trombocyten <25,000/µL of neutrofielen <0.75 × 10⁹/L.
Gradering van neuropathie (symptomen, prikgevoel, vibratiezin) bij elk bezoekde dosisbeperkende toxiciteit; graad 2 met pijn of graad 3 leidt tot dosisverlaging of stoppen.
Paraproteïne in serum en urine (M-proteïne, vrije lichte ketens in serum)de markers voor ziekterespons bij myeloom.
Creatinine, urinezuur, kalium, fosfaat, calciumrisico op tumorlysis bij de start van de behandeling en nierbetrokkenheid bij myeloom.
Bloeddruk, ook staandorthostatische hypotensie is gemeld.
Leverenzymenhepatotoxiciteit; dosis verlaagd bij leverfunctiestoornis.
Nuchtere glucose bij diabeticischommelingen in de glykemie zijn gemeld, deels door gelijktijdig toegediende dexamethasone.
Therapietrouw bij varicella-zosterprofylaxeeen procesmaat in plaats van een labwaarde, maar een belangrijk veiligheidspunt.

Gratis voor iedereen. Veiligheidsinformatie staat nooit achter een betaalmuur.


5Reconstitutie en hantering

Cytotoxisch geneesmiddel dat in een ziekenhuisapotheek met voorzorgsmaatregelen voor chemotherapie wordt gehanteerd. De flacon van 3.5 mg wordt met 3.5 mL 0.9% fysiologische zoutoplossing voor intraveneus gebruik (1 mg/mL) of 1.4 mL voor gebruik (2.5 mg/mL); de concentraties verschillen en de route en concentratie moeten op de spuit worden vermeld, omdat verwarring tot ernstige fouten heeft geleid. Toegediend als intraveneuze push van 3–5 seconden of als subcutane injectie in de dij of buik, met wisselende injectieplaatsen, met minstens 72 h tussen doses. Binnen 8 h na reconstitutie gebruiken. De calculator van de site is niet van toepassing.


6Vaak samen onderzocht met

Dexamethasone (vrijwel altijd), lenalidomide, thalidomide, pomalidomide, cyclophosphamide, melphalan, doxorubicin, daratumumab en isatuximab in myeloomregimes; chemotherapie op basis van rituximab bij lymfoom; carfilzomib en ixazomib als opvolgende proteasoomremmers. Geen combinaties uit de peptidecommunity; het heeft niets te maken met de herstel- of metabole peptiden op deze site.

Informatieve kruisverwijzingen. Geen aanbevelingen voor combinaties.


7Regelgevingsstatus per regio

RegioStatus (gecontroleerd op —)
Verenigde StatenGoedgekeurd door de FDA (Velcade, mei 2003 versneld; volledig 2005) voor multipel myeloom en mantelcellymfoom, intraveneus en subcutaan; meerdere generieke versies sinds 2022
Europese UnieToegelaten door het EMA (Velcade, april 2004) voor multipel myeloom (recidiverend, en onbehandeld in combinatie) en onbehandeld mantelcellymfoom (met R-CAP); generieke versies toegelaten
Verenigd KoninkrijkVergund door de MHRA; door NICE aanbevolen in meerdere behandellijnen bij myeloom
AustraliëGeregistreerd bij de TGA (Velcade en generieke versies); opgenomen in het PBS voor myeloom
Zuid-AfrikaGeregistreerd bij SAHPRA (Velcade en generieke versies) †
SportNiet verboden door WADA

8Open vragen

  • Of de plaats van bortezomib in de eerstelijnsbehandeling van myeloom zal worden overgenomen door carfilzomib of door regimes zonder proteasoomremmer, naarmate CAR-T en bispecifieke antilichamen eerder in de behandeling worden ingezet.
  • Mechanisme en preventie van neuropathie; er bestaat geen bewezen neuroprotectief middel.
  • Klinische relevantie van de EGCG/vitamine C-interactie die is waargenomen.

9Referenties

  1. 1Adams J et al. (1999). Proteasome inhibitors: a novel class of potent and effective antitumor agents. Cancer Res. PubMed
  2. 2Richardson PG et al. (2003). A phase 2 study of bortezomib in relapsed, refractory myeloma (SUMMIT). NEJM. PubMed · DOI
  3. 3Richardson PG et al. (2005). Bortezomib or high-dose dexamethasone for relapsed multiple myeloma (APEX). NEJM. PubMed · DOI
  4. 4San Miguel JF et al. (2008). Bortezomib plus melphalan and prednisone for initial treatment of multiple myeloma (VISTA). NEJM. PubMed
  5. 5Moreau P et al. (2011). Subcutaneous versus intravenous administration of bortezomib in patients with relapsed multiple myeloma: a randomised, phase 3, non-inferiority study. Lancet Oncol. PubMed · DOI
  6. 6Fisher RI et al. (2006). Multicenter phase II study of bortezomib in patients with relapsed or refractory mantle cell lymphoma (PINNACLE). J Clin Oncol. PubMed · DOI
  7. 7Robak T et al. (2015). Bortezomib-based therapy for newly diagnosed mantle-cell lymphoma (LYM-3002). NEJM. PubMed · DOI
  8. 8Durie BGM et al. (2017). Bortezomib with lenalidomide and dexamethasone versus lenalidomide and dexamethasone alone in patients with newly diagnosed myeloma without intent for immediate autologous stem-cell transplant (SWOG S0777). Lancet. PubMed · DOI
  9. 9Golden EB et al. (2009). Green tea polyphenols block the anticancer effects of bortezomib and other boronic acid-based proteasome inhibitors. Blood. PubMed · DOI
  10. 10Velcade (bortezomib) US prescribing information and EU Summary of Product Characteristics (current). PubMed

Referenties worden gekoppeld aan PubMed-/DOI-identificatoren; tot die tijd zoeken links de bronvermelding op in PubMed.

† Wordt door onze beoordelaars gecontroleerd aan de hand van actuele bronnen.


10Community

Discussies en protocollen zijn zichtbaar voor leden. Lid worden is gratis.

Zelf gemelde bijwerkingen Fase 2

Nog niet genoeg gegevens. 0 van de 50 benodigde leden hebben deze stof 4+ weken gelogd. Onder de 50 tonen we niets, zodat niemand herkenbaar is.

11Paginageschiedenis

30 okt 2026Profile published — awaiting medical review

Gelicentieerd onder CC BY-NC-SA 4.0. Een fout gevonden? Meld het · Redactionele normen — correcties worden hier vastgelegd.